Ebru Sanatı
Ebru
Clouded paper
Türk ebru kâğıdı
Suminagashi 墨流し
Abr-o-bād ابر و باد
Ebrunun pek çok adı var: Clouded paper, Türk ebru kâğıdı, Japoncada “yüzen mürekkep” anlamına gelen suminagashi (墨流し), Farsçada “bulut ve rüzgâr” anlamına gelen abr-o-bād (ابر و باد) ya da kısaca ebru kâğıdı. “Ebru” kelimesi büyük olasılıkla Farsçada “bulutlu” anlamına gelen abrī (ابری) kelimesinden gelir. Boyama teknikleri farklı olsa da hepsinin ortak bir yanı var: Renkler ustalıkla suyun üzerine yerleştirilir.
Tarih
Yüzyıllar boyunca bir yolculuk
Sanjūrokunin kashū’dan, Ōshikōchi no Mitsune’nin waka şiirlerinin yer aldığı iki sayfa. 1112’de İmparator Shirakawa’ya 60. doğum gününde sunuldu. Nishi Hongan-ji, Kyoto. Kaynak: Wikimedia Commons, kamu malı.
Japonya’dan gelen bu sayfalar, bugün bilinen en eski ebru kâğıdı örnekleridir. Bildiğimiz anlamıyla ebru tekniği 15. yüzyılda İran kültür coğrafyasında ve Orta Asya’da gelişti. Farsça tarih kaynaklarında erken dönem adı olarak “kāghaẕ-e abrī” ya da “abrī” geçer. 15. ve 16. yüzyıllarda İran’da ve bugünkü Türkiye topraklarında çeşitli ebru teknikleri ve malzemeleri ortaya çıktı.
Fransa’da 1735 civarında ciltlenmiş bir kitaptan ebrulu forza kâğıdı. Kaynak: Wikimedia Commons.
17. yüzyılda Avrupa’ya ulaşan ebru kâğıdı, kitap kapaklarında ve forzalarda sevilerek kullanıldı. Zamanla renklerin kıvamlı bir sıvının, yani ebru suyunun üzerinde yüzdüğü pek çok yöntem gelişti. Bu sıvı çemen tohumu, kitre (Astragalus) ve salep (Orchis mascula yumruları) gibi bitkilerden yapılırdı.
Ebru kâğıdı üzerinde Kur’an’dan bir ayetin (14:7) yer aldığı hat levhası. Kaynak: Library of Congress.
Bu hat levhası, 16. yüzyıldan sonra Orta Asya’da, İran’da, Hindistan’da ve Türkiye’de ebru kâğıdı üzerine yazılan kompozisyonların tipik bir örneğidir.
Bu geleneksel kullanımların yanı sıra sanatçılar bugün ebruyu bir resim tekniği olarak da uyguluyor. Ebru uluslararası sempozyumlarda ve müze sergilerinde yer alıyor, kökenleri ise hâlâ araştırılıyor.
Kültür
Ustadan çırağa
Ebru, Türk kültürünün, kimliğinin ve yaşam biçiminin bir parçasıdır. Yalnızca bir teknik değil; kuşaktan kuşağa aktarılan, ortak hafızayı taşıyan bir felsefedir. 2014’te “Geleneksel Türk Ebru Sanatı” UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi’ne alındı (Kaynak: UNESCO).
Ebrucular, kendi tekniklerini geliştirmeden, hatta kendi malzemelerini hazırlamadan önce yıllarca bir ustanın yanında yetişir.
Özellikleri
Ebruyu özel kılan ne?
Renklerin bir aradalığı
Renkler suyun üzerinde birbirine karışmaz. Bugün ebru, evrendeki çeşitliliğin simgesi olarak görülür: Hiçbir renk ötekini bastırmaz ya da itmez; hepsi birlikte büyüleyici bir bütün oluşturur.
Eşsiz eserler
Su üzerinde yapılan sanatta sonuç pek çok şeye bağlıdır: renklerin karışımına, sıcaklığa, elin hızına, hatta yüzeydeki toza. Hiçbir eser bir daha aynen yapılamaz; beden ile zihnin uyumu ise vazgeçilmezdir.
Uyum
Renkleri su yüzeyine doğru şekilde yerleştirmek ve biçimlendirmek yıllar süren bir pratik ister. İster planlı ister tesadüfi olsun, bu uyumdan harika motifler doğar. Sonuç kusursuz olmasa bile renklerin dansı meditatif bir yolculuğa dönüşür.
Malzeme
Neyle çalışıyorum?
Boya
Ebruda yüzyıllardır suda çözünmeyen, taş ve topraktan elde edilen doğal pigmentler kullanılır. Boya su ve ödle karıştırılır, sonra ara ara çalkalanarak bir iki ay dinlendirilir. İyi dinlenmiş boya kâğıda daha iyi tutunur.
Karagenan
Ebru için kıvamlı, hafif yapışkan bir sıvı gerekir. Bugün en yaygın taban, kırmızı deniz yosunundan elde edilen karagenandır. Geleneksel olarak kitre kullanılırdı.
Sığır ödü
Sığır ödü, renklerin batmadan yüzeyde açılmasını sağlar. Yüzey gerilimini düzenler ve renklerin birbirine karışmasını önler. İlk renkler az öd ister, her yeni renk biraz daha fazlasını. Dengelenmemiş renkler kâğıda alınırken batar, kırılır ya da dağılır.
Tarak ve biz
Tarakla taraklı ebru desenleri yapılır. Diş aralıkları farklıdır (2, 3, 4, 5, 6, 7 ve 9 mm). Her ebrucu tarağını kendi üslubuna göre uyarlar. İnce çizgiler ve ayrıntılar için çivi, tel ya da dikiş iğnesinden yapılmış, farklı boyutlarda bizler kullanılır.
Tekne
Sıvı, paslanmaz çelikten bir tekneye konur. Tekne genellikle yaklaşık 6 cm derinliğindedir; 68 × 100 cm, 34 × 50 cm ve 17 × 25 cm boyutlarında yapılır.
Fırça
Ebru fırçaları at kılı ve kurutulmuş gül dallarından elle yapılır ve tutkal ya da şerit kullanılmadan misinayla bağlanır. Zamanla kıllar yumuşak bir kavis alır; böylece damlaların yönü tam olarak kontrol edilebilir.
Terebentin
Doğal terebentin renklere üç boyutlu, küresel bir etki verir.
